![Whitby Abbey (by Mark Cartwright, CC BY-NC-SA) Whitby Abbey (by Mark Cartwright, CC BY-NC-SA)](https://www.worldhistory.org/img/r/p/500x600/9703.jpg?v=1713829143)
Orta Çağ Manastırı, dua ve dine bağlılıkla dolu basit bir hayat yaşamak için dünyevi mallardan uzak duran bir başrahip tarafından yönetilen kapalı ve bazen ücra bir keşiş topluluğuydu. Hristiyan manastırları ilk olarak 4. yüzyılda Mısır ve Suriye'de gelişti ve bu fikir 5. yüzyılda Batı Avrupa'ya yayıldı.
Benedikten tarikatının kurucusu Nursialı Benediktus Aziz (y. 543 yılında öldü) gibi kişiler, keşişlerin uyması gereken kuralları belirledi ve bu kurallar, günümüzde hala var olan manastırlar da dahil olmak üzere sonraki yüzyıllarda çeşitli derecelerde taklit ve takip edildi. Üyeleri fakir olmasına rağmen manastırlar zengin ve güçlü kurumlardı; kendilerine bağışlanan toprak ve mülklerden servet biriktiriyorlardı. Manastırlar aynı zamanda gençleri eğiten önemli eğitim merkezleriydi. Belki de günümüz tarihçileri için en önemlisi, manastırlar sadece Orta Çağ dünyası hakkındaki bilgimizi değil, aynı zamanda klasik antik çağ hakkındaki bilgimizi de büyük ölçüde geliştiren, zahmetli bir şekilde kitaplar üretti ve antik metinleri korudu.
Köken ve Gelişim
M.S. 3. yüzyıldan itibaren Mısır ve Suriye'de bazı Hristiyanların yalnız bir keşiş veya münzevi hayatı yaşamaya karar verdikleri bir eğilim başladı. Bunu, herhangi bir maddi veya dünyevi dikkat dağıtıcı olmadan, Tanrı'ya daha iyi bir anlayış ve yakınlık elde edeceklerini düşündükleri için yaptılar. Buna ek olarak, ilk Hristiyanlar zulme uğradıklarında, bazen yaşamın temel ihtiyaçlarının eksik olduğu ücra dağlık bölgelerde yaşamak zorunda kalıyorlardı. Bu bireycilerin sayısı arttıkça, bazıları topluluklar halinde birlikte yaşamaya başladı, yine de kendilerini toplumun geri kalanından izole etmeye devam ederek tamamen dua etmeye ve kutsal metinleri incelemeye adadılar. Başlangıçta, bu toplulukların üyeleri, yalnız yaşamlarına devam ettikleri ve yalnızca dini hizmetler için bir araya geldikleri lavra olarak bilinen yerde birlikte yaşadı. Liderleri bir abba (dolayısıyla daha sonraki 'abbot' yani başrahip) bu bireycilere başkanlık etti; bu nedenle Yunanca ‘da, 'tek' anlamına gelen monodan türetilen ve 'keşiş' (monk) kelimesinin kökeni olan monachos olarak adlandırıldılar.
Mısırlı ve eski bir asker olan Pachomios (yaklaşık 290-346), keşişlerin daha toplu yaşadığı manastırları kurmaya başlayan ilk münzevilerden biriydi. Pachomios muhtemelen Roma ordusu kamplarının verimliliğinden ilham alarak, Mısır'ın Tabennisi bölgesinde erkekler için dokuz, kadınlar için ise iki manastır kurdu. Bu ilk toplu (cenobitic) manastırlar, Pachomios tarafından derlenen kurallar listesine göre yönetildi. Keşişlerin günlük bir rutin içinde birlikte yaşadığı, çalıştığı ve ibadet ettiği, tüm mülklerin ortak olduğu ve onları yöneten bir başrahibin bulunduğu bu toplu yaşam tarzı (koinobion) Bizans döneminde yaygın model haline geldi.
Orta Çağ'da standart hale gelen manastır türüne giden yoldaki bir sonraki adım, 4. yüzyılda Kayseryalı Basileios (diğer adıyla Aziz Basil veya Büyük Basil, yaklaşık 330- yaklaşık 379) tarafından atıldı. Basileios, Mısır ve Suriye'deki manastırları bizzat görmüştü ve Doğu Roma/Bizans İmparatorluğu'nda yeniden üretmeye çalıştı. Basileios, keşişlerin yalnızca ortak hedefler için birlikte çalışması değil, aynı zamanda daha geniş bir topluluğa katkıda bulunması gerektiğine olan inancıyla ekstra bir boyut ekledi. Bizans manastırları, kardeş keşişler için kendi kural ve düzenlemelerine sahip bağımsız kuruluşlardı.
Benedikten Tarikatı
M.S. 5. yüzyıldan itibaren, manastır fikri Bizans İmparatorluğu'na ve ardından Avrupa manastır modelinin kurucusu olarak kabul edilen İtalyan başrahip Aziz Nursialı Benediktus'un (yaklaşık 480-543) öğretilerine dayanan, kendi benzersiz uygulamalarını benimsedikleri Batı Avrupa'ya yayıldı. Benediktus'un kendisi İtalya'daki Monte Cassino'da bir manastır kurdu. Benedikten tarikatı, üyelerini basit yiyecekler, temel barınma ve pratik olduğu kadar az mülkle, mümkün olduğunca sade bir yaşam sürmeye teşvik etti. Keşişlerin, karşılıklı yardımlaşma ve gözetim altında ortak bir topluluk içinde birlikte yaşamaları ve ayrıca, dini çalışmalar ve dua etmenin yanı sıra, manastırın ekonomik olarak kendi kendini idare edebilmesi için gereken fiziksel emeğe katılmaları bekleniyordu. Keşişlerin, toplu olarak manastır Kuralı (regula) olarak bilinen, uyması gereken bir dizi düzenleme vardı; ancak bunların ciddiyeti ve uygulamaları büyük ölçüde, her manastırda mutlak otorite ile hüküm süren bireysel başrahiplere bağlıydı. Kadınlar da manastırlarda ve rahibe manastırlarında, rahibe olarak manastır hayatını yaşayabilirdi.
Vergi indirimleri ve bağışlar sayesinde manastırlar, gelişmişlik ve zenginlik açısından büyüdü; Orta Çağ ilerledikçe fiziksel iş gücü daha az gerekli hale geldi çünkü artık Laik biraderlerin, serflerin (özgür olmayan işçiler) kiralık emekçilerinin çabalarına güvenebiliyorlardı. Sonuç olarak, Yüksek Orta Çağ'da keşişler akademik uğraşlara, özellikle aydınlatılmış el yazmaları gibi Orta Çağ manastır özel ürünlerinin üretilmesine daha fazla zaman ayırabildi.
Sistersiyen Tarikatı
11. yüzyıldan itibaren yeni tarikatlar ortaya çıkmaya başladı, özellikle de Sistersiyen tarikatı (1098'de kuruldu), çünkü bazı keşişler kendileri için Benediktinlerin sağlayabileceğinden daha katı bir yaşam tarzı istedi. Sistersiyen tarikatı dini çalışmalara çok daha fazla önem verdi ve keşişlerden beklenen fiziksel iş gücünü en aza indirdi. Manastırın tarım arazilerinde çalışmak veya ekmek pişirmek gibi işler, bunun yerine kiralık işçiler veya tam keşiş olmayan Laik biraderler tarafından yapıldı. Daha katı yaşam tarzlarına uygun olarak, Sistersiyen manastırları Benediktin manastırlarından daha ücra yerlerde bulunuyordu ve en az oyulmuş taş işçiliğine, iç dekorasyona ve hatta konfora sahip sade binalara sahipti.
13. yüzyıldan itibaren, her türlü maddi varlığı reddeden ve manastır topluluklarında değil, tamamen iyi dilekçilerin bağışlarıyla yaşayan keşişlerden oluşan, münzevi yaşamın başka bir dalı ortaya çıktı. Assisili Françesko Aziz (yaklaşık 1181-1260) meşhur bir dilenci tarikatı olan Fransiskenler'ı kurdu; bu tarikat daha sonra Dominikanlar (yaklaşık 1220) ve ardından Karmelitler (12. yüzyılın sonları) ve Augustinusçular (1244) tarafından taklit edildi.
Günlük Hayat
Manastırların boyutları büyük ölçüde değişiyordu, daha küçük olanlarda yalnızca bir düzine kadar keşiş vardı ve belki de başrahip yerine bir rahip tarafından yönetiliyordu. Fransa'daki Cluny Manastırı gibi büyük olanlar (yaklaşık 910'da kuruldu), 12. yüzyıldaki zirvesinde 460 keşişe sahipti, ancak çoğu manastır için 100 kardeş tipik bir sayı olmuş gibi görünüyor. Başrahip kıdemli keşişler tarafından seçiliyordu ve bu görevi ömür boyu üstleniyordu. Manastırın kilise, dini hizmetler, kütüphane, mülklerden elde edilen gelirler, yiyecek depoları veya şarap mahzeni gibi çeşitli yönleriyle ilgilenen, belirli idari görevler verilen keşişler, itaatkarlar ve bir başrahip ona yardım ediyordu. Başrahip, manastırı dış dünyada, örneğin tarikat toplantılarında veya manastır mülklerinin yönetimiyle ilgili toplantılarda temsil ediyordu.
Sıradan keşişler elbette basit hayatlar yaşadı. Keşişlerin genellikle manastırdan ayrılmalarına izin verilmediği için günleri, tarımsal görevler ve dini çalışmalarla geçerdi. Bu çalışmalar, set metinleri okuma, yeni aydınlatılmış el yazmaları oluşturmak için kitapları kopyalama, oblatelere (genç erkekler) veya acemilere (çırak keşişler) ders verme ve dua etme gibi faaliyetleri içeriyordu (resmi olarak 'iş' veya daha doğrusu 'Tanrı'nın işi' olarak sınıflandırılıyordu). Gün ve hatta gece, düzenli olarak dini hizmetlerle ve keşişlerin manastırın işlerini tartışmak için bir araya geldiği sabah konvent toplantısıyla noktalanırdı. İşlerini çoğunlukla sessizlik içinde yapmaları, basit ve kaba giysiler giymeleri ve kişisel malların en temel eşyaları dışında her şeyden vazgeçmeleri beklenen keşişlerin tek avantajı, her gün bir ana öğünde (veya kışın iki öğünde) alınan yıl boyunca iyi yiyecek ve içeceklerdi.
Manastırın Binaları
Manastırlar büyüklük bakımından farklılık gösteriyordu ve bu nedenle belirli binalara olan ihtiyaçları da farklıydı. Aslında, bazen coğrafya, Yunanistan'daki Meteora'daki dağ tepesindeki ücra manastırlar veya Fransa'daki Mont-Saint-Michel'in gel-git adacığındaki Benediktin manastırında olduğu gibi mimariyi belirledi. Ancak, birçok manastır temel mimari özellikleri paylaştı ve Avrupa manastırlarının merkezindeki zemin planları Orta Çağ boyunca oldukça tutarlıydı. Manastırların etrafını çevreleyen yüksek duvarlar vardı, ancak bu duvarların öncelikle sıradan insanları dışarıda tutmak için mi yoksa keşişleri içeride tutmak için mi olduğu tartışmalı bir konudur. Dışarıdan erişim ana kapıdan sağlanıyordu.
Manastırın kalbi, açık bir kare alan etrafında bir kemerli geçit olan manastır iç avlusuydu. İç avluya erişim genellikle kısıtlıydı ve manastır topluluğu dışında hiç kimsenin izinsiz olarak manastıra girmesine izin verilmedi. İç avlu, keşişlerin özgürce konuşabildiği nadir alanlardan biriydi ve burada keşiş adaylarına eğitim verilirdi, manastırın bileme taşında bıçak bileme veya büyük taş lavabolarda çamaşır yıkama gibi işler yapılırdı.
İç avlunun bitişiğinde, keşişleri hizmete çağırmak için önemli olan çan kulesi bulunan kilise vardı. Depolar, yiyecek ve şarap depolamak için geniş mahzenler ve muhtemelen ahırlar da vardı. Günlük genel toplantılar için bir toplantı binası, bir kütüphane ve en iyi ışık için güneye bakan, keşişler tarafından kitapların yapıldığı bir yazıhane bulunuyordu. Uzun ahşap yemek masalarının bulunduğu yemekhanede toplu yemekler yeniliyordu. Yemekhanenin bitişiğinde mutfaklar, bir fırın ve sebze ve otların yetiştirildiği, gölette balıkların tutulduğu bir bahçe bulunuyordu. Ayrıca yemekhanenin yanında, manastırın (mutfakların yanı sıra) ısıtılan tek odası olan ve keşişlerin kışın kısa bir süreliğine gidip ısınabilecekleri ısıtmalı oda vardı. Keşişler, oblatlar ve keşiş adayları için ayrı yatakhaneler bulunuyordu.
İç avlunun ötesinde, manastırın büyüklüğüne bağlı olarak yardımcı binalar vardı. Yaşlılar ve hastalar için kendi mutfağı olan bir revir bulunabilirdi. Laik biraderler, keşişlerin yemesine izin verilmeyen yiyeceklerin hazırlanabildiği için genellikle kendi mutfağına sahip olan bir dış avluda, kendi konaklama bloklarında yaşıyorlardı. Gezginler için ek bir konaklama binası ve terzi, kuyumcu, camcı gibi belirli becerilere sahip işçilerin çalıştığı atölyeler bulunabilirdi. Ayrıca yalnızca keşişler için bir mezarlık ve düzenli olmayan yerel halk için başka bir mezarlık da bulunabilirdi.
Orta büyüklükteki bir manastırın sanitasyonu, Orta Çağ dünyasının herhangi bir yerinde bulunabilecek en iyiler arasındaydı. Cluny, etkileyici 45 kabinli bir tuvalet bloğuna sahipti ve bu tuvaletler yakınındaki bir akıntıdan suyun yönlendirildiği bir kanalizasyona boşaltılıyordu. Daha büyük manastırlarda bir hamam da bulunabilirdi, ancak keşişler için sık sık banyo yapmak gereksiz bir lüks olarak görülürdü.
Manastır Gücü
Büyük bir manastır, çevresindeki alanı kontrol etmesi ve esasen dönemin küçük bir köyünde bulunabilecek tüm unsurları içermesi nedeniyle bir orta çağ kalesine veya malikanesine benziyordu. Avrupa'nın feodal sisteminde, arazi genellikle manor adı verilen alanlara bölündü; bu, bir lorda ve ailesine gelir sağlama kapasitesine sahip birkaç yüz dönüm araziye sahip en küçük mülktü. Bir manastır bağışlar yoluyla manorları elde eder ve bu sayede gelirleri manastırın kasasına akacak şekilde birçok farklı mülkü yönetebilirdi. Diğer bağışlar kasabalardaki mülkleri ve hatta kiliseleri içerebilirdi ve bu sayede kiralardan ve vergilerden daha fazla para elde edildi. Zenginler, yerel prestijlerini artırmak için bu tür bağışlar yaptılar; örneğin İngiltere ve Galler'de 11.-15. yüzyıllar arasında, yan yana 167 kale ve manastır inşa edilmesi tesadüf değildir. Ayrıca, bir lord bir manastırın kurulmasına yardım ederek hem bağışının etkisiyle manastırın ürünlerinden maddi olarak faydalanabilir hem de adına yapılan dualar yoluyla, belki de gelecek yaşamında ruhunu koruyabilirdi. Bağışlardan, arazi kiralarından ve bu araziden elde edilen ürünlerin satışından elde ettikleri gelire ek olarak, birçok manastır pazar düzenleyerek ve el sanatı ürünleri üreterek para kazanmıştı, hatta bazıları kendi paralarını basma hakkına sahipti.
Eğitimciler ve akademisyenlerle dolu kurumlar olarak manastırlar, devlete de faydalı araçlar olduklarını kanıtladılar. Hükümdarlar, Latince ve belge yapma becerilerine sahip keşişleri kraliyet yazıhanelerinde veya bizzat manastırlarda sıklıkla kullandılar. Örneğin, İngiltere'nin Gloucestershire kentindeki Winchombe manastırı ve Fransa'daki Rouen yakınlarındaki Saint-Wandrille manastırı, 9. yüzyılda kendi krallıkları için kraliyet arşivi olarak kullanılmıştır. Ayrıca, büyük manastırlar soyluları eğitti ve genellikle, uzun bir piskopos soyunu eğiten ve mezunları arasında Beverley'li Aziz John (ö. 721) bulunan, Kuzeydoğu İngiltere'deki Whitby Manastırı gibi özel öğretim tesislerine sahipti.
Toplumsal Rolü ve Mirası
Manastırlar yerel topluluklara manevi rehberlik sağladı; kilisesi çoğunlukla geniş kamu kullanımı içindi, istihdam sağladı ve keşişleri eğitim verdi, kutsal emanetleri korudu, ziyaret için gelen hacıları ağırladı, yetimlere, hastalara, yaşlılara baktı ve günlük olarak yiyecek, içecek ve fakirlere sadaka dağıttı. Keşişler, dini yazılar, azizlerin biyografileri ve bölgesel tarihler gibi sayısız paha biçilmez tarihi belge üretti ve kopyaladı. Aydınlatılmış el yazmaları dünya çapında ün kazanmıştır ve Kells kitabı ve Lindisfarne İncilleri gibi varlığını sürdüren başyapıtları içermektedir.
Manastırlar, Hristiyanlık mesajını yaymak için sanatı, özellikle hem manastırın içinde hem de daha geniş dünyada fresk ve mozaik üretimini destekledi. Manastırlar, özellikle savaş, Viking baskınları gibi kargaşa zamanlarında veya dini sanatın acımasızca yok edildiği ve küfür olarak görüldüğü M.S. 8. ve 9. yüzyıllarda ikonoklazm gibi sapkınlıklarda, sanatın ve tarihi belgelerin (her zaman başarılı olmasa da) hayati koruyucularıydı. Bu çabalar, kopyalayıcı keşişlerin ve bu metinleri koruyan manastırların emekleri sayesinde, bugün sadece Orta Çağ'a ait değil, aynı zamanda Antik Çağa ait metinleri de okuyabiliyoruz.
Manastırlar o kadar gelişen ve istikrarlı topluluklardı ki, çoğu, insanların sürekli olarak yaşadığı ve keşişlerin ihtiyaçlarını karşılamak için çalıştığı, evsel ve işlevsel binalardan oluşan bir çevre edindi. Dolayısıyla, günümüzde birçok kasaba, bir zamanlar orada bir manastır olduğu için bulundukları yerde konumlanmaktadır. Son olarak, Yunanistan'daki Meteora veya Athos Dağındakiler gibi, geçmişle canlı bir bağlantı sunan ve toplumun en muhtaç kesimlerine yardım sağlamaya devam eden, hala işleyen birçok orta çağ manastırı bulunmaktadır.